Dmitri Sjostakovits' Vijfde Symfonie via WDR-tv

Sjostakovitsj' meestgespeelde symfonie
Het Symfonieorkest van de Westdeutsche Rundfunk (WDR) is te zien op die zender in de nacht van dinsdag 13 op woensdag 14 januari. Eigenlijk is het dan al de veertiende van deze eerste maand, maar de programmering van al die ether-instanties loopt gewoon door, en meestal vindt men aldaar dat op het tijdstip van 06:00 uur in de ochtend de nieuwe dag begint.
Dat ensemble, met dirigent Semyon Bychkov [1] presenteert dan een uitvoering van de Symfonie nr. 5 in d kleine terts, opus 47, van Dmitri Sjostakovitsj (1906-1975), afgerond in het jaar 1937.
Mijns inziens is het de meest gespeelde van de vijftien symfonieën van deze componist. Hetzelfde werk staat in februari tevens als laaste compositie op het programma van het jaarlijkse concert dat het Nederlands Studentenorkest weer in diverse steden van ons land geeft.
__________
[1] Niet dat familiebanden een belangrijke rol in de berichtgeving mogen spelen, maar omdat men het qua namen niet zou verwachten, hier toch de informatie dat Semyon Bychkov de oudere broer van dirigent Yakov Kreizberg is.
__________
Foto: Dirigent Semyon Bychkov.

Dode dienaren der onsterfelijke Muze herdacht

Herdenken tot in den treure
Zoals dat inmiddels meer dan gebruikelijk is, wordt elke gelegenheid aangegrepen om een jaar te koppelen aan een of andere grootheid, die iets heeft betekend voor de ontwikkeling van de mensheid. Zo was 2009 al heel lang voorbestemd het Darwin-jaar te worden — want die goede man is op 12 februari 1809 geboren — maar tevens het jaar van Georg Friedrich Händel, aangezien die op 14 april 1759 is heengegaan, maar hoewel het nu nog goed drie maanden duurt voordat hij zich echt een kwart millennium in de ruimten met de eeuwige toetsen en snaren bevindt, kan de commercie het niet afwachten en wordt er van alles verzonnen om talrijke mensen gelukkig te maken met allerhande snuisterijen, bonbons, en misschien zelfs wel Händel-pruiken, alsmede dito hemden en voor het notenschrift geschikte ganzenvederen. Dat zou in onze tijden van een krediet- en anderszins economische crisis nog wel eens wat stroever kunnen verlopen dan het met de vele parafernalia van de voorgangers in de sfeer der vele herdenkingen is gegaan.

Voor elk 365 dagen
Doch met Händel alleen, die de nodige aandacht in concertzalen en kerken wel zal krijgen, is het niet gedaan; het is twaalf maanden Mendelssohn-jaar, want die geniale muziekenschepper werd in 1809 geboren op 3 februari, hetgeen betekent dat veel gerechtvaardigde festiviteiten over een week of drie over de naar klassieke muziek luisterende mens zullen (mogen) worden uitgestort. En om een andere grootmeester niet te vergeten, die in het jaar van Jakob Ludwig Felix Mendelssohns verschijning is overleden, mogen we — om u niet direct met tientallen grootmogols tegelijk de keuze te bemoeilijken, beperken we ons hier en nu eerst maar tot die drie heren der muzikale scheppingen — Franz Joseph Haydn niet in deze context aan de vergetelheid prijsgeven. Hij, die op 31 maart 1732 was geboren, vertrok uit dit aardse in het jaar 1809 op 31 mei.

Veelvuldige herhalingen
Toch heeft de digitale Nederlandse televisiezender Cultura enige programma's aan Haydn gewijd, waarin symfonieën worden gespeeld, andere concerten worden gepresenteerd, een documentaire over de man en zijn werk wordt uitgezonden en op andere momenten van andere dagen hetzelfde wordt herhaald en andere stukken worden voorgesteld. Op zondag 11 januari is die aaneengesloten reeks van diverse bijdragen op Cultura te volgen tussen 15:42 uur en17:22 uur.
Kortom, een stoet van dode componisten zullen wij zien en horen langstrekken in dit reeds lopende jaar. Maar daarna komt er, naar verwachting, direct weer een jaar; het houdt vooralsnog niet op. Anders gezegd: herdenken tot we erin blijven. Doch niemand zal ons luisteraars daarna herdenken. En dat is hoogstwaarschijnlijk maar beter ook.
____________
Afbeeldingen
1. Georg-Friedrich Händel.
2. Felix Mendelssohn-Bartholdy.
3. Joseph Haydn met zijn ensemble.

De Grote Slagwerkavond vrijdag op NDR-Kultur

Eigentijdse percussiemuziek
De Duitse radiozender NDR Kultur presenteert op vrijdag 9 januari in het programma NDR Radiophilharmonie — 's avonds tussen 20:00 en 22:00 uur een percussieconcert dat het predikaat Die Große Nacht des Schlagzeugs heeft meegekregen. Daarin komen namen van componisten voor die weinigen binnen de wereld der klassieke muziek dagelijks zullen tegenkomen. De bekendste is nog Bruno Hartl (geboren 1963) die op meer dan één muzikaal front veelvuldig van zich heeft doen spreken. De andere componistennamen zijn Anders Koppel, H. Gruber, Rolf Wallin, Avner Dorman, en Keiko Abe.
De NDR Radiophilharmonie wordt gedirigeerd door John Axelrod; medewerking wordt verleend door de multipercussionist Martin Grubinger, aan wie we al meer dan eens een artikel hebben gewijd.

Hedendaagse slagwerk-componisten
Van Anders Koppel speelt Martin Grubinger het Concerto nr. 3 dat speciaal voor hem is geschreven. Dat hij de lievelingsslagwerker van de componist is, blijkt tevens uit de vier al eerder gecomponeerde Marimba-concerten, die aan dezelfde topsporter van het slagwerk zijn opgedragen.
Van Bruno Hartl, met wiens compositie Concert voor multipercussie en orkest, geschreven in de jaren 2000/2001, het slagwerkgebeuren van die avond wordt afgesloten, weten we wel wat meer. Die is zelf op meer dan één punt in het Oostenrijkse muziekleven positief in de aandacht van de klassieke muziekliefhebber gekomen. Naast zijn functie als solo-paukenist binnen een orkest vult ook hij zijn tijd met componeren voor instrumenten die tot de nogal uitgebreide sfeer van het slagwerk behoren, en ook hij heeft reeds eerder speciaal voor Martin Grubinger een marimbaconcert geschreven.
____________
Afbeeldingen
1. Martin Grubinger bescheiden met één stokje.
2. Martin Grubinger met een gedeelte van de enorme batterij aan slagwerk die tot zijn beschikking staat.

Celloconcert van Gretsjaninov vrijdag op de radio

Te weinig bekend in onze contreien
De Russische componist Aleksandr Gretsjaninov heeft de hoge leeftijd van 92 jaar bereikt. De eerste vijf decennia van zijn leven heeft hij in zijn geboorteland doorgebracht, maar daarna, via een tussentijds verblijf in de Franse hoofdstad, heeft hij zich in de Verenigde Staten gevestigd, waar hij de rest van zijn leven is blijven wonen, en op 3 januari 1956 te New York de laatste adem heeft uitgeblazen.
Van zijn veelzijdige oeuvre wordt, zeker in onze contreien, weliswaar veel te weinig uitgevoerd, maar op vrijdag 9 januari kunt u vroeg in de middag, in het programma Passagen van de Duitse radiozender WDR 3, luisteren naar zijn Concert voor cello en orkest, opus 8, gecomponeerd in 1897.
Aan Gretsjaninow heb ik daarom een uitgebreid artikel gewijd in het Nederlandse elektronische cultuurtijdschrift All art is quite useless van Rond1900.nl, dat op woensdag 7 januari is gepubliceerd.

Berlioz' symfonie met altvioolsolo Harold in Italië, opus 16, deze maand drie keer op Mezzo-televisie

Leven in Rome
"Niets bevalt mij zo zeer als het zwerversleven in de bossen en bergen met deze goedmoedige boeren, waarbij ik overdag aan de oever van de bergstroom slaap en 's avonds de saltarella met de mannen en vrouwen dans, zoals zij dat in hun kleine herbergen gewend zijn."
Zo liet Hector Berlioz (1803-1869) zich uit over de Italiaanse Abruzzen, die hij had leren waarderen sedert zijn verblijf te Rome. In die tijd was hij zich gaan interesseren voor de werken van Lord Byron (1788-1824) [1], welke hij min of meer verslond. Eén van diens gedichten, Childe Harold's Pilgrimage, ademt de sfeer van neerslachtigheid, die Berlioz associeerde met de zwaarmoedige, dromerige klank van de altviool.
Toen Berlioz zijn symfonie opus 16 componeerde en daarin de indrukken verwerkte van zijn Romeinse jaren, noemde hij dit werk met concertante altviool Harold en Italie. Dat verduidelijkt echter niet een eventuele interpretatie van het gedicht van Byron, maar laat zien dat in deze symfonie de Harold moet worden gezocht in Berlioz zelf.


Concert voor altviool en orkest
Oorspronkelijk was de compositie bedoeld als concert voor altviool en orkest, en wel speciaal voor Nicolò Paganini, maar die was reeds door het eerste deel zodanig teleurgesteld dat hij de geïllustreerde editie van Byron's Poetical Works, uitgegeven door Virtue & Co., City Road and Ivy Lane te Londen.componist heeft laten weten:
"Dat is niet wat ik wilde. Daar heb ik weinig te doen; ik moet voortdurend iets te spelen hebben."
Daarop had de componist echter wel een repliek paraat:
"Heb ik het niet gezegd? Wat u wilt, is een concert voor altviool, en dat kunt u alleen zelf schrijven."
Zo is uit dat alvioolconcert een vierdelige symfonie ontstaan met de alt als soloinstrument. Deze altviool speelt het leidmotief dat de held moet uitbeelden, en daarmee is dit instrument de handelende persoon van deze muzikale vertelling geworden.

Zwaarmoedigheid
Het eerste deel van dit werk beeldt Harold in de bergen uit, en draagt als titel Scènes van zwaarmoedigheid, van geluk en vreugde, waarmee de wisselende stemmingen worden aangegeven. De breedsprakige, langzame inleiding met de door harp begeleide altsolo stelt Berlioz als melancholieke dromer voor.
In het tweede deel horen we voorbijtrekkende pelgrims die hun avondgebed zingen (Mars van de pelgrims). Tussen de strofen door mompelen ze korte litanieën. Het middengedeelte is bijna hymnisch, en hierin neemt de altsolo (Harold dus) ook deel aan het gezang van de pelgrims.
In het Scherzo luistert Harold naar een serenade van een minnaar in de Abruzzen. Het motief van de houtblazers brengt de luisteraars in een landelijke omgeving. Daarna zet de Engelse hoorn de serenade in. (Berlioz is waarlijk dol op dit instrument!) Vervolgens bootsen violen en celli de gitaar van de zingende minnaar na. Harold zingt de melodie na en werkt haar zelfs nog uit, maar ondertussen is de zanger al verdwenen.
In het laatste deel (Orgie van de rovers) denkt Harold aan het verleden. Fragmenten uit de drie voorafgaande delen klinken op: de inleiding, het lied van de pelgrims en de serenade. Maar het lawaai van de bandieten overstemt alle beelden van vroeger Als het gezang van de pelgrims dan nog een keer opklinkt, neemt Harold de alt weer op, maar hij blijkt niet meer in staat zijn eigen thema terug te vinden. Tijdens het voortgaan van de orgie sterft Harold.

Bijzondere instrumenten
De symfonie, die is opgedragen aan Berlioz' boezemvriend Humbert Ferrand (1805-1868), werd voor het eerst uitgevoerd te Parijs, op 23 november 1834. Chrétien Urhan (1790-1845) was de altviolist, en Narcisse Girard (1798-1860) leidde de uitvoering.
De orkestbezetting is: 2 fluiten met piccolo, 2 hobo's met Engelse hoorn, 2 klarinetten, 4 fagotten, 4 hoorns, 2 'cornets à pistons' [2] 2 trompetten, 3 trombones, een ophicleïde [3] of tuba, pauken, triangel, bekkens, 2 kleine trommen en harp.
Naar wensen van de componist zou het strijkorkest uit minimaal 61 musici moeten bestaan: 15 eerste en 15 tweede violen, 10 alten, 12 celli en 9 contrabassen. Het zal duidelijk zijn dat geen enkel middelgroot orkest deze bezetting op eigen kracht kan realiseren. Het zou betekenen dat geen enkel orkest buiten de grote muziekcentra dit werk ooit — met uitzondering van festivals waarbij extra middelen beschikbaar worden gesteld — kan worden uitgevoerd. Gelet op de hier en daar wat uitermate idealistische voorstellingen van Hector Berlioz, zou men die bezetting misschien minder letterlijk kunnen nemen, en kan met een ensemble van kleinere omvang toch een goede uitvoering worden gerealiseerd, zeker als dat onder leiding van een goede dirigent geschiedt.

Driemaal op Mezzo-televisie
De komende weken wordt de symfonie Harold in Italië driemaal door Mezzo-televisie uitgezonden in een uitvoering door het Orchestre de Paris onder leiding van Christoph Eschenbach, met medewerking van Tabea Zimmermann, altviool. Het is een door Andy Sommer verfilmd concert dat eenkleine drie kwartier duurt.
De eerste uitzending is op woensdag 7 januari, vanaf 23:05 uur. Herhalingen zullen worden uitgezonden op donderdag 15 januari, 's ochtends vanaf 19:35 uur en op maandag 26 januari, vanaf 12:30 uur.
__________

[1] Byrons Childe Harold's Pilgrimage is in 1812 verschenen; het kan worden gezien als een soort poëtisch reisdagboek, waarin de rol van de protagonist steeds meer de indentiteit van de auteur aanneemt. Het epische gedicht gaat overeen jeugdige, romantische held die, als gevolg van desillusies met betrekking tot het leven, misantropische trekken gaat vertonen en door ontevredenheid, gekoppeld aan innerlijke onrust, tot de vlucht in het avontuur, door middel van reizen, wordt gedwongen.

[2] Over de cornet à pistons heb ik op 13 februari 2008 een artikel geplaatst op de website van het tijdschrift Mens en melodie.

[3] De ophicleïde wordt eveneens behandeld op de website van dat tjdschrift; de bijdrage daarover heb ik geplaatst op 31 juli 2007.

____________
Afbeeldingen
1. Geïllustreerde editie van Byron's Poetical Works, uitgegeven door Virtue & Co., City Road and Ivy Lane te Londen.
2. Byron 'schouwt' Rome. Illustratie uit bovengenoemde editie van zijn oeuvre.
3. Nicolò Paganini, violist en componist. Tekening van Jarko Aikens, Groningen 1985. (Archief Heinz Wallisch, tevens ©.)
4. Altviool.
5. De jurist en schrijver Jean Jacques Humbert Ferrand was een vriend voor het leven voor Hector Berlioz.
6. Getekende ophicleïde.
7. Roodkoperen cornet à pistons.

Gershwins Pianoconcert woensdag op Mezzo-tv

Zaalakoestiek
Na afloop van een concert in september 1987 — met François-Joel Thiollier als solist in het Pianoconcert in F van George Gershwin — had ik in de dirgentenkamer een kort gesprek met deze pianist naar aanleiding van de opmerkingen die hij aan het adres van de dirigent maakte over de zaalakoestiek en de daaraan verbonden balans in de orkestklank die bewuste avond. Hij had die niet ondergaan vanaf zijn plek aan de piano op het podium, maar na de pauze toen het orkest in kwestie Edward Elgars Enigma Variations had uitgevoerd. Ik heb hem toen het advies gegeven om de volgende avond na zijn optreden op het tegenover liggende balkon plaats te nemen, om een completere indruk te krijgen met betrekking tot die zaalakoestiek. Daar waren even veel stoelen en het enige verschil in de symmetrie was dat er zich één smalle deur in de muur op een andere plek bevond. Hoe zijn bevindingen de tweede avond waren, heb ik hem niet meer kunnen vragen, doordat ik plotseling de tweede avond niet naar het concert kon.


Hoewel zijn naam uitsluitend Frans aandoet, is François-Joel Thiollier van Amerikaans-Franse ouders. Geboren werd hij in Parijs, maar zijn eerste concert heeft hij als vijfjarige knaap te New York gegeven. Aanvankelijk studeerde hij bij de internationaal vermaarde Robert Casadeus (1899-1972) , alsmede bij andere docenten van het Parijse Conservatorium, maar hij zette zijn studie voort aan de befaamde Juilliard School of Music te New York. Dat opgroeien in twee totaal verschillende culturen heeft ervoor gezorgd dat deze pianist in zijn repertoire een uitstekend vertegenwoordiger is geworden van beide muziekrichtingen.

Concert op Mezzo-televisie
Op woensdag 7 januari kunt u de bovengenoemde pianist in het hier opgemelde concert van Gershwin beleven door op of omstreeks 19:05 uur Mezzo-televisie in te schakelen, aangezien daar en uitvoering van dat werk voor piano en orkest staat geprogrammeerd.
Hoewel dat onderdeel van de Mezzo-avond een kleine anderhalf uur lijkt te duren, geeft Mezzo aan dat de totale lengte van het concert 1 uur en 4 minuten zal bedragen. Aangezien in de titel van de bewuste mededeling te zien is dat het om de interpretatie van werk(en) van Gershwin gaat, zal er wel meer dan alleen het Concerto in F worden uitgevoerd. Helaas worden daarover — in het kader van de inmiddels gebruikelijke labbekakkerij van de Mezzo-internetredactie — geen nadere mededelingen gedaan.
Over dit Gershwin-concert is op de website Tempel der Toonkunst vaker geschreven naar aanleiding van uitvoeringen live, of via radio, dan we televisie. Een veel uitgebreider artikel met veel achtergrond-informatie kunt u vinden op dinsdag 8 april 2008.

Ernest Chausson: Vara's Componist van de week

Van amateur tot erkend componist
Vijf avonden is de Fransman Ernest Chausson (1855-1899) Componist van de week bij de Vara op Radio 4. Dat betekent van maandagavond 5 januari tot en met vrijdagavond 9 januari, steeds tussen 19:30 uur en 20:00 uur, muziek van deze zeer Franse componist, die weliswaar als buitenstaander is begonnen, maar heeft weten door te dringen in de officiële rij van professioneel schrijvende componisten in de Franse hoofdstad van die dagen. Hoewel hij ook heden ten dage vooral bekendheid heeft (gehouden) door vooral dat éne meesterwerk, zijn Poème voor viool en orkest, is het zeker niet terecht dat er zelfs muziekkenners bij de vleet zijn, die niet verder luisteren dan hun oren groot zijn. Hopelijk leggen deze vijf uitzendingen tijdens de komende week een basis voor wat meer inventiviteit bij al die luisteraars, die wel meer willen horen en kennen dan alleen datgene uit Chaussons oeuvre dat een ietwat bredere vriendekring heeft gevonden. Over deze componist kunt u op deze site een uitgebreid artikel lezen dat ik op maandag 5 mei 2008 heb gepubliceerd naar aanleiding van een uitvoering van diens enige Symfonie op de Nederlandse radio.
__________
Afbeelding: De componist Ernest Chausson omstreeks 1885. Foto: een zogeheten kabinetkaart van P. Frois te Biarritz. De foto bevindt zich in de Bibliothèque nationale de France, Paris.