Byrons Manfred als thema in symfonische muziek

Schumanns Ouverture
Op woensdag 21 juli kunt u, in het bijna dagelijkse muziekprogramma Afternoon on 3 van de Britse zender BBC Radio 3 in het concert dat die middag tussen 15:00 uur en 17:00 uur zal worden uitgezonden, luisteren naar drie composities uit een periode die net iets meer dan een halve eeuw bestrijkt: van 1848 tot 1901. Twee van de drie stukken hebben het dramatische gedicht Manfred van George Gordon, lord Byron (1788-1824) als thema. Allereerst de ouverture met die naam, geschreven in 1848 door Robert Schumann (1810-1856).

Daarover schrijft de componist op 5 november 1851 vanuit Düssseldorf aan Franz Liszt:
"Verehrter Freund, Wir haben gestern die Ouvertüre zu Manfred probirt; meine alte Liebe zur Dichtung ist dadurch wieder wach geworden. Wie schön wenn wir das gewaltige Zeugniß höchster Dichterkraft den Menschen vorführen könnten! . . .
"Die Ausführbarkeit gilt mir für ausgemacht; einiges Bedenkliche wäre freilich mit dem Regisseur zu besprechn, so z.B. ob die Geister in der 1sten Abtheilung nicht auch dem Auge sichtbar sein müßten (wie ich glaube). Das Ganze müßte man dem Publikum nicht als Oper oder Singspiel oder Melodram, sondern als »dramatisches Gedicht mit Musik  ankündigen«¹. – Es wäre etwas ganz Neues und Unerhörtes. Die Besetzung des Manfred selbst durch einen bedeutenden Künstler bliebe freilich die Hauptsache. Daß die Aufführung des musikalischen Theils keine großen Anstrengungen erfordert, sahen sie vielleicht selbst in der Partitur."
. . . . . [1]

Rachmaninovs opus 18
Tussen de beide composities met Byrons Manfred als thema wordt een inmiddels meer dan een eeuw bejubelde draak voor piano en orkest uitgevoerd: het tweede concert van Sergej Rachmaninov (1873-1943), gecomponeerd in de jaren 1900-1901. Het is een als gevolg van de intense banaliteit volstrekt overbodig geworden stuk, dat door sommige dirigenten ook bewust wordt gemeden, evenals de andere concerten voor dat instrument en een vrijwel gelijk ensemble uit de pen van dezelfde componist.

Tsjajkovski's ongenummerde symfonie
Tussen de Vierde en de Vijfde symfonie heeft Tsjajkovski nog een werk in die discipline gecomponeerd, in 1885, welke niet als symfonie werd genummerd, maar het opusnummer 58 kreeg toebedeeld.
Daarover meer in de tweede bijdrage over dit concert dat zaterdag 24 juli, 's avonds tussen 20:00 uur en 22:00 uur onze tijd wordt herhaald maar dan met beelden: op BBC Two-television. 
Uitvoerenden zijn, in alle drie composities, het Royal Liverpool Philharmonic Orchestra onder leiding van Vassily Petrenko. Solist in het Rachmaninov-concert is Simon Trpceski.
__________
[1] De voetnoot in de brieventekst verwijst naar de in het Notenapparaat van het boek opgenomen conclusie dat met de opmerking in kwestie de componist zich van het idee van Manfred als opera heeft afgewend. Tot op de huidige dag kost het menigeen moeite het werk in te delen. Het grote probleem in de praktijk hangt inderdaad samen met het visualiseren van de 'geesten', waarvan Schumann meent dat ze moeten worden getoond. Het ligt min of meer voor de hand dat juist daarom de uitvoerenden sich sedertdien voornamelijk beperken tot d ouverture. Ook Franz Liszt, die het werk in juni 1852 heeft opgevoerd, heeft zich in aansluiting daarop uitgesproken voor uitsluitend concertante presentaties.
__________
Robert Schumann: Schlage eine Weltseite an — Briefe 1828-1855. 424 pag., gebonden, Insel Verlag, Frankfurt am Main und Leipzig 2006. ISBN 978-3-458-17317-5.
____________
Afbeeldingen
1. Voorzijde (stofomslag) van het brievenboek van Robert Schumann.
2. Rachmaninov aan de piano in 1900, ten tijde van het ontstaan van het Tweede Pianoconcert.

Mahlers Tweede door Nationaal Jeugdorkest

Bewust beperkte keuze
In de laatste Gustav Mahler-bijdrage op deze site hebben we reeds aangegeven dat we ons in verband met die componist tot het wezenlijke zullen beperken, voorzover dat enige aankondiging of verdere toelichting, respectievelijk een zeer uitputtende behandeling, van een compositie van deze superheld onder de scheppende toonmeesters van dit ondermaanse betreft. Niet alleen omdat we zelf de hoeveelheid uitvoeringen binnen ons land en de ons direct omringende staten — lees: België, Luxemburg, Frankrijk, Groot Brittannië en het Duitse taalgebied — nauwelijks meer kunnen bijbenen, zelfs als die stuk voor stuk zeer de moeite waard mochten blijken, doch tevens omdat daardoor alle andere thema's in de kunsten van het fin de siècle tekort zullen komen. Dat zou mogekijkerwijs anders zijn als deze website met betrekking tot de cultuur van genoemde periode rijkelijk zou zijn voorzien van met het Latijnse alfabet heel intensief goochelende lieden, doch de voorraad aan auteurs binnen dit gebeuren is nu eenmaal relatief klein, en bepaalde experimenten om het aantal schrijvende geïnteresseerden te vergroten, kunnen ook maar beter achterwege blijven.
Dat betekent in de praktijk dat er alleen nog bijzondere Mahler-projecten in deze kolom aan de orde zullen komen, en in een jubileumjaar dat zich richt op een persoon uit de wereld der kunsten geeft daartoe voldoende aanleiding. En dat al helemaal als reeds is gebleken dat het Mahler-Jaar in dit geval vierentwintig maanden zal duren, waarvan er nog niet eens twee geheel en al zijn verstreken.

Mahlers Tweede door jonge mensen
Het Nationaal Jeugdorkest onder leiding van Mark Wigglesworth zal de Tweede Symfonie in c kleine terts uitvoeren van de man met in zijn hoofd een groter scala dan gemiddeld aan noten diehet aardse bestaan en alle eventualiteiten daarna kunnen interpreteren. Wat dat laatste aangaat, is die Tweede Symfonie met de titel Auferstehung een indicatie voor het nogal wijd verbreide geloof in een 'leven na de dood': een wederopstanding. Niet voor niets is dit opus nogal geliefd bij diegenen in spiritualistische kringen, die iets verder denken, kijken en doen dan de luisteraars onder hen die zich laten platwalsen door muziekverkrachters en dito moordenaars, die niet alleen geen wederopstanding verdienen doch als honorarium voor hun optredens een klein beschuitje met veel dioxinemuisjes zouden dienen te krijgen geserveerd om dit onder toeziend oog van deskundigen in ijltempo te consumeren.
Dat zulk een beloning niet van toepassing zal kunnen zijn op een jeugdorkest dat zich vol vuur en verve inzet voor een vertolking van een Mahler-symfonie — welke dan ook — moge hier met nadruk worden gesteld, want dat wij dergelijke muzikanten en instrumentisten dienen te koesteren, is een wetmatigheid in het kader van de stelling "wie de jeugd heeft, heeft de toekomst", en wie is nu zo dom om niet de voorkeur te geven aan jonge lieden die musiceren in plaats van dat zij abri's vernielen of ouderen van hun spaarcentjes beroven.
Maar ja, ik ben dan ook op meerdere fronten partij in deze, aangezien ik niet alleen in hogesnelheidslijnsvaart de ouderdom tegemoet ga, doch tevens het erfgoed van Gustav Mahler zo lang mogelijk onder uw aandacht wil blijven brengen.

Twee televisie-programma's over de Tweede
Vandaar dan ook dat wij u vanaf deze plek bemoedigend willen toespreken met de hartewens dat u gaat kijken, ondanks het late — dan wel zeer vroege — tijdstip waarop het NPS-programma Podium in de nacht van maandag 22 op dinsdag 23 februari de opname van Mahlers Tweede met dat Nationaal Jeugdorkest zal presenteren: van 00:00 uur tot 01:25 uur, althans als het daaraan voorafgaande NOS-Journaal niet uitloopt vanwege bijzonderheden aangaande Neerlands inmiddels demissionaire kabinet, dat of aangeeft te zijn wederopgestaan, dan wel dat het steeds meer laden opentrekt vol met cultuurvijandige plannen, want dat we in die context van geen enkel kabinet ook maar enig goeds te verwachten hebben, moge een iegelijk die culturele uitingen een warm hart toedraagt, nadrukkelijk in gedachen houden.
De uitvoering via de ether van die Tweede Mahler-symfonie door het reeds genoemde conglomeraat van jonge mensen kan echter geen enkel kabinet of andere antiquiteit meer tegenhouden.

Programma vooraf
Voorafgaande aan de complete uitvoering door genoemde menselijk-muzikale wezens zal diezelfde NPS in een aflevering van hetzelfde programma Podium op zondag 21 februari, tussen 13:00 uur en 13:55 uur — eveneens via Nederland 2 — een aflevering uitzenden die over hetzelfde werk gaat en in direct verband met de genoemde uitvoering staat. U mag er dan ook van uit gaan dat er in die aflevering niet alleen zal worden verwezen naar het Nationaal Jeugdorkest, doch als het even meezit, komt, onder anderen, dirigent Mark Wigglesworth aan het woord en zullen we reeds enkele flitsen uit de verfilming voorgezet krijgen.
__________
Afbeelding: Portretfoto van Gustav Mahler omstreeks 1885, voorzien van handtekening vsn de componist.

Mendelssohns oratorium Elias op NDR Kultur

Opname uit augustus 2009

Op eerste kerstdag kunt u 's avonds tussen 19:30 uur en 22:00 uur via de regionale Duitse zender NDR Kultur in de programmareeks Das Konzert oorgetuige zijn van een uitvoering van het oratorium Elias, opus 70 van Felix Mendelssohn Bartholdy (1809-1847), gecomponeerd in de jaren 1845-46, en gereviseerd in het jaar van het overlijden van de meester, wiens leven en werken nog enkele dagen in het kader van het Mendelssohn-jaar 2009 extra aandacht krijgt.
De uitvoering die u kunt beluisteren, betreft een opname van 13 augustus 2009 uit Rendsburg in het kader van het Schleswig-Holstein Musik Festival. Dirigent was Rolf Beck, die voor de gelegenheid het Kammerorchester Basel had uitgenodigd. Vocale solisten zijn Simona Saturová, sopraan; Janine Baechle, mezzosopraan; de tenor Benjamin Bruns; en de bariton Michael Nagy.

Op de fin de siècle website All art is quite useless van Rond1900.nl kunt u een artikel vinden dat betrekking heeft op een tekstboekje voor een uitvoering van Elias in november 1900 te Groningen.

Bizets L'Arlésienne in NPS-Podium op Nederland 2

Gedramatiseerde novelle

In het Parijse Vaudeville-Théâtre werd op 1 oktober 1872 de premièregegeven van het drama in drie bedrijven L'Arlésienne van Alphonse Daudet (1840-1897). Dat toneelstuk is een dramatisering van de gelijknamige novelle uit diens prozabundel Lettres de mon moulin.

Frédéri, een jonge landman, is verliefd op een meisje uit de stad. Ze is afkomstig uit Arles en wordt daarom L'Arlésienne genoemd. Zij kan Frédéri's liefde echter niet beantwoorden, omdat ze aan een ander toebehoort: een paardenknecht die dat aan Frédéri duidelijk maakt. Vertwijfeld verlaat de jongeman huis en haard en trekt zich terug in de eenzaamheid van het herdersleven.

Ingreep door mama

Maar dan neemt de moeder van Frédéri de touwtjes in handen; hoewel zij bekend is met de slechte reputatie van het meisje uit Arles, neemt ze haarin huis, in de hoop dat ze het toch nog mag beleven dat haar zoon gelukkig wordt. Deze daad van moederliefde brengt Frédéri tot bezinning, en plotseling blijkt hij bereid om Vivette, een meisje uit het dorp dat hem al heel lang liefheeft, tot vrouw te nemen. Dat betekent echter niet dat de hartstocht, dieij voor het meisje uit Arles koestert, daarmee is geweken.

Frédéri verneemt dat de paardenknecht het plan heeft opgevat, zijn Arlésienne met gewed te ontvoeren, en als gevolg van die informatie kost het Vivette de grootste moeite Frédéri ervan te weerhouden zijn rivaal te doden. Als blijkt dat hij zich in het geheel niet kan bedwingen, en zijn jaloezie blijft zegevieren, maakt hij een einde aan zijn leven.

Spanningsveld

Het stuk moet worden 'gedragen' door het spanningsveld tussen Frédéri's onmogelijke hartstocht enerzijds en het relatief primitieve ouderlijke milieu. Dit spanningsveld komt het sterkst tot uitdrukking in de levensvreugde van deze eenvoudige landslieden en Frédéri's eigen daarvan afwijkende aard.

Alphonse Daudet heeft met zijn breedvoerige schildering in epische bewoordingen het lot van de jonge landman bijna van het eerste plan verdrongen. Een sterk 'folkloristische' tendens in het stuk is te vinden in het optreden van Frédéri's ziekelijke en zwakzinnige broer, die de veelbetekenende naam Innocenti draagt. Hij kan worden gezien als een soort talisman die het lot van zijn naaste omgeving beïnvloedt. Ooit heeft een zigeunerin de voospelling gedaan dat Frédéri een verloren man zal blijken te zijn wanneer Innocenti zijn verstand ooit krijgt.

Sommige literatuurhistorici beweren dat Daudets stuk zo weinig enthousiasme teweeg heeft gebracht omdat de muziek van Georges Bizet (1837-1875) het publiek zo hevig zou hjebben geïrriteerd, maar dat met het bekender worden van deze componist de waardering voorL'Arlésienne groter is geworden.

Alphonse Daudet

De romans, novellen, literaire schetsen en toneelstukken van Alphonse Daudet zijn in sterke mate beïnvloed door het naturalisme. Het voornaamste element daarin is het tragische rol die het noodlot speelt in het leven van de mens, en dat deze op de meest cruciale momenten toch nog weer worden 'verrast'. Daudet voert in zijn proza diverse geledingen van de bourgeoisie ten tonele.
Alphonse Daudet werd op 13 mei in 1840 te Nîmes geboren; hij overleed op 16 december 1897 in de Franse hoofdstad.

In NPS- programma Podium

In de nacht van maandag 21 op dinsdag 22 december presenteert de NPS in het programma Podium op Nederland 2 een uitvoering van Bizets toneelmuziek uit. Het betreft een opname van een concert dat de Radio Kamer Filharmonie onder leiding van Michael Schønwandt heeft gegeven in de reeks ZaterdagMatinee van 12 september 2009.

____________

Afbeeldingen

1. De molen van Alphonse Daudet.

2. De Franse schrijver Alphonse Daudet.

3. De Franse componist Georges Bizet herdacht door middel van een postzegel van de Franse Posterijen, vermoedelijk ter gelegenheid van het honderdste sterfjaar (1975).

Ein Heldenleben in KRO-Middagconcert op Radio 4

In het Middagconcert van de KRO op Radio 4 zal op dinsdag 15 december in het eerste gedeelte — tussen 13:03 uur en 14:30 uur — als derde en laatste onderdeel van het symfonische concert een uitvoering klinken van het symfonisch gedicht Ein Heldenleben, opus 40, gecomponeerd in de jaren 1897-1898 door Richard Strauss (1864-1949) worden uitgevoerd. Het Residentie Orkest staat onder leiding van Edo de Waart (*1941). Het betreft de opname van een concert van 28 november, gegeven in de Haagse Dr. Anton Philipszaal.

__________

Afbeelding: Dirigent Edo de Waart.

Jubileumconcert NNO met Brahms en Tsjajkovski

Twintigjarig bestaan als Noord Nederlands Orkest
Deze maand viert het Noord Nederlands Orkest zijn twintigjarig bestaan van het ensemble in deze vorm: als voortzetting van het Noordelijk Filharmonisch Orkest, waarvan sedert 1961 de naam als toen laatste, behorende bij het oudste symfonieorkest van ons land, tot 1989 bleef voortbestaan. Op 14 november jongstleden is het 148ste jaar ingegaan in het bestaan van het fenomeen symfonieorkest dat sedert de kinderschoenen is gevestigd in Groningen, en als ensemble ook al voordien, maar toen mocht het zich — op basis van de bezetting — niet als symfonieorkest presenteren.
Het jubileumconcert zal worden gegeven op donderdag 10 december in De Lawei te Drachten, op vrijdag 11 december in het cultuurcentrum De Oosterpoort in de stad Groningen, en op zondag 13 december, als matinee, in De Tamboer te Hoogeveen.
Onder leiding van hun chef-dirigent Michel Tabachnik zullen de musici van het ensemble twee stukken uit het ijzeren repertoire presenteren: het Concert voor piano en orkest nr. 1, opus 15, uit 1859, gecomponeerd door Johannes Brahms (1833-1897), en de balletmuziek van De Notenkraker van Pjotr Iljitsj Tsjajkovski.

Brahms Eerste Pianoconcert
De eerste keer dat ik met een uitvoering tijdens een symfonisch concert werd geconfronteerd met Brahms Eerste Pianoconcert, is inmiddels 45 jaar geleden: Gary Graffman (* 1928) uit New York speelde dat opus met het Noordelijk Filharmonisch Orkest onder leiding van Roelof Krol, in een goedgevulde Harmoniezaal. Hoewel ik vanaf mijn kinderjaren geen andere concertzaal in Groningen 'kende' — al moest het orkest wel eens uitwijken naar de Martinikerk als aan het einde van het schooljaar de grote concertzaal in het Harmonie-gebouw als examenruimte werd gebruikt —, was het elke keer weer een beleving dat je — eerst als scholier, later als 'jongere' — voor de somma van één gulden live concerten mocht meemaken in één van 's werelds akoestisch beste ruimtes. Dat overdonderende concert van Brahms was zo anders als het Tweede — in Bes, opus 83, uit 1881, dat Hans Richter-Haaser (1912-1980) [1] in dezelfde zaal ooit drie avonden achtereen heeft gespeeld — beide virtuoos, maar zo verschillend en toch vol met de zinderende hartstocht waarvan ook zoveel kamermuziek van diezelfde componist getuigt.

Het concert is onstaan in de tijd dat Brahms al wel eens over een symfonie nadenkt, maar zich daar (nog) niet aan wil wagen, aangezien hij emotioneel daartoe nog niet over de drempel durft te stappen omdat hij een "reus achter zich hoort marcheren": de heer Ludwig van Beethoven.

Dat Eerste Pianoconcert is dikwijls gekwalificeerd als eine Symphonie mit obligatem Klavier, zoals eveneens met Mozarts pianoconcerten is gebeurd. In 1858 krijgt hij de gelegenheid het in Hannover bij zijn vriend, de violist en dirigent Joseph Joachim (1831-1907) te repeteren. Bij die gelegenheid heeft Clara Schumann (1819-1896) de solopartij voor haar rekening genomen, maar tijdens de première — eveneens in Hannover en onder leiding van Joachim — speelt de componist zelf de pianopartij. Helaas wordt de tweede uitvoering, in Leipzig en derhalve van grotere importantie, werd echter een sof. Toch heeft Brahms zich daardoor niet al te erg uit het veld laten slaan. De ontnuchtering en slechte stemming verdwenen nadat hij Haydns Symfonie in C en Die Ruinen von Athen van Beethoven had beluisterd.
De componist is ervan overtuigd dat het concert toch nog in de smaak zal vallen ". . .wenn ich seinen Körperbau gebessert habe, und ein zweites soll schon anders lauten." In Drachten, Groningen en Hoogeveen zal de Oostenrijkse pianist Anton Kuerti de pianopartij voor zijn rekening nemen.

Tsjajkovski's balletmuziek voor De NotenkrakerDrie scènes in twee bedrijven vormen het ballet De Notenkraker, op muziek van Pjotr Iljitsj Tsjajkovaki, op een libretto van Marius Petipa (1818-1910); decors en kostuums doen, in een concertuitvoering van alleen de muziek, niet ter zake. De eerste opvoering werd gerealiseerd in het Petersburgse Maria-Theater op 6 — naar onze tijdrekening 18 — december 1892.
Aan het libretto ligt de vertelling Nußknacker und Mäusekönig uit 1816, die is opgenomen in de bundel novellen Die Serapionsbrüder (1819-1821) van Ernst Theodor Amadeus Hoffmann (1776-1822) ten grodslag, echter in de versie van Alexandre Dumas, die in Rusland grote populariteit genoot.
Tsjajkovski's broer Modest (1850-1916) heeft het gegeven tot een huiskamerspel voor kinderen bewerkt. De componist heeft die opvoering meebeleefd en daarover heeft hij Petipa — die reeds in 1890 voor de Oostenrijkse balletcomponist, vioolvirtuoos en leraar Ludwig Minkus (1826-1917), het ballet Die Bajadère als choreograaf had gerealiseerd — verzocht een ballet te maken.
Zo ontstond het plan voor een ballet met daarin onder anderen 59 kinderen op de buhne in de rol van sneeuwvlokken.

__________

[1] Hans Richter-Haaser, die veelvuldig bij het NFO te gast was, zou in 1980 in de Stadthalle van Braunschweig datzelfde, Tweede Brahms-concert spelen. Tijdens de generale repetitie zakte hij in het tweede deel van dit Brahms-concert ineen en stierf snel daarna in een ziekenhuis als gevolg van longembolie — 13 december 1980.
____________

Afbeeldingen
1. Michel Tabachnik, chef-dirgent — in ieder geval tot in het jubileumjaar 2012 — van het Noord-Nederlands Orkest.
2. Johannes Brahms. Tekening van Jarko Aikens, Groningen, 1984. (Archief Heinz Wallisch, tevens ©.)
3. De Oostenrijkse pianist Anton Kuerti.
4. Pjotr Iljitsj Tsjajkovski. Tekening van Jarko Aikens, Groningen, 1985. (Archief Heinz Wallisch, tevens ©.)

Driemaal Mahler binnen vijf dagen via ethergolven

Tussen zondag 6 december, 's middags vanaf 14:02 uur en donderdag 10 december, 's avonds om ongeveer half zeven, kunt u tweemaal luisteren naar de Tweede Symfonie van Gustav Mahler (1860-1911), waarvan de laatste met beelden, want uitgezonden door de Europese muziekzender Mezzo-televisie. De versie op zondagmiddag komt bij u binnen — vooropgesteld dat u dat zou willen — via Radio 4.
Later op de avond kunt u via de Noordduitse radiozender NDR Kultur nog luisteren naar de Eerste Symfonie, Der Titan.
Nadere gegevens zijn te vinden in een artikel dat ik heden heb gepubliceerd op de website All art is quite useless van Rond1900.nl over de cultuur van het fin de siècle.

Ein deutsches Requiem van Brahms op WDR3

Op vrijdag 3 december zal de Duitse regionale radiozender WDR3 in de programmareeks Konzert live een uitvoering in de ether sturen van Ein deutsches Requiem van Johannes Brahms (1833-1897). Het WDR Sinfonieorchester Köln zal worden geleid door Semyon Bychkov, medewerking zal worden verleend door het Koor van de Norddeutsche Rundfunk, alsmede door vocale solisten.

Een uitgebreid artikel met achtergronden, alsmede een toelichting op deze compositie is op deze site te vinden op 6 januari 2008.

Harnoncourt vertolkt 'De Woudduif' van Dvořák

Op woensdag 5 augustus, 's avonds tussen 19:30 uur en 20:00 uur, presenteert de Duitse radiozender NDR Kultur een kort klassieke muziekprogramma met twee onderdelen. Als eerste de ouverture Le Corsaire, opus 21 uit 1844 van Hector Berlioz (1803-1869), uitgevoerd door het NDR Sinfonieorchester onder leiding van zijn chefdirigent Christoph von Donahnyi. Die ouverture droeg als oorspronkelijke benaming La tour de Nice, vervolgens werd het stuk als Le corsaire rouge betiteld. Dat was echter vóór 1852 toen het stuk voor het eerst werd gespeeld.
Dat korte etherconcert van NDR Kultur wordt vervolgd met een Nikolaus Harnoncourt, die het Concertgebouworkest Amsterdam leidt in een symfonisch gedicht van Antonín Dvořák, De Woudduif, opus 110 uit 1896.
Meer over deze compositie, alsmede over de bijzondere ontwikkeling van Nikolaus Harnoncourt van barok-specialist tot dirigent van fin de siècle-muziek, is te vinden in een artikel op de Nederlandse website over die periode in de cultuurgeschiedenis: All art is quite useless van Rond1900.nl.

Opus 20 van Henryk Wieniavski op Mezzo-televisie

Kort recital
De Poolse componist Henryk Wieniavski (1835-1880) wordt vrijdag — in de vroege avond tussen 19:25 en 19:50 uur — via Mezzo-televisie geëerd met een uitvoering van diens Fantaisie brillante op Gounods 'Faust', opus 20. Dit stuk werd oorspronkelijk geschreven voor viool en orkest; de eerste uitvoering daarvan werd in 1868 te Leipzig gegeven.
Met die beide laatste woorden in de titel wordt de opera Faust uit 1859 van Charles Gounoud (1818-1893) bedoeld. Dit muziekdrama zal tussen 20 november en 22 december dit jaar door Opera Zuid in twaalf steden — dertien voorstellingen — van ons land worden gepresenteerd.
De uitvoerenden van Wienavski's opus 20 zijn Corey Cerovcek, viool; en Alexandre Tharaud, piano. Het betreft de opname van een optreden in het Théâtre du Châtelet van 2002. De verfilming van dit recital met een duur van nog geen twintig minuten is tot stand gekomen -onder leiding van Karl More.
Dit optreden zal door Mezzo-tv nogmaals worden uitgezonden op vrijdag 3 juli aanstaande vanaf 13:09 uur.
__________
Afbeelding: De Poolse componist Henryk Wieniavski.

Edvard Hagerup Grieg is Componist van de Week

'Eigen geluid'
In de door de Vara via Radio 4 uitgezonden reeks Componist van de Week — die we op werkdagen tussen 19:30 uur en 20:00 uur kunnen beluisteren — staat de Noor Edvard Hagerup Grieg (1834-1907) deze week — om precies te zijn van maandag 15 tot en met vrijdag 19 juni — centraal.
Grieg was, om het populair te zeggen: op zoek naar een eigen geluid, en vond dat in de bestaande volksmuziek van het eigen land. Daarin stond hij in zijn functie als scheppend musicus niet alleen: niet zo lang daarna zou zijn mede-Scandinaviër, de Fin Jean Sibelius (1865-1957), die nog een halve eeuw langer op onze aarde de ontwikkelingen binnen het muziekleven zou meemaken. Weer enkele decennia verder in de tijd zouden in Hongarije de twee, in dat opzicht onafscheidelijke, namen opduiken van componisten die een groot deel van hun tijd hebben besteed aan onderzoek naar achtergronden, functie en betekenis van de volksmuziek aldaar: Béla Bartók (1881-1945) en Zoltán Kodály (1882-1967).

Reizen door Europa
Samen met zijn vrouw Nina, die een voortreffelijke zangeres was, heeft deze musicus Europa afgereisd en aldaar optredens verzorgd als pianist, en hebben de luisteraars ook nog kennis kunnen nemen van zijn eigen composities. De toehoorders heeft Grieg heel snel weten te veroveren, en dat gold eveneens voor tal van collega's.
Een prachtige portretfoto uit 1899 — met daarop een opdracht van de beide echtelieden, gedateerd 24 /12 /02 te Kristiania— is eveneens getuige van het feit dat de beiden ook nog tijdens het fin de siècle hun invloeden aan het muzikale front hebben doen gelden.

Scandinavisch concert op Musikfestival in Münster

Eén Deen, één Noor, één Fin
Op zaterdag 13 juni presenteert de Duitse radiozender — tussen 20:00 uur en 22:30 uur — een rechstreeks concert dat wordt gegeven door het WDR Sinfonieorchester tijdens het WDR Musikfestival Münster. Er staan drie werken op het programma van evenzovele, verschillende Scandinavische componisten, van wie er twee nog in de twintigste hebben geleefd: Jean Sibelius (1865-1957) — die is vertegenwoordigd met zijn Eerste Symfonie — zelfs nog tot in de tweede helft van de vorige eeuw. Met dat opus uit 1899/1900 wordt het concert onder leiding van de Noor Eivind Gullberg Jensen afgesloten. Deze musicus is, met ingang van het komende seizoen, chefdirigent van de NDR Radiophilharmonie Hannover.
Voor de pauze klinkt het wereldvermaarde Concert voor piano en orkest in a klein, opus 16, van de Noorse muziekmeester Edvard Grieg (1843-1907). Solistische medewerking zal worden verleend door Herbert Schuh. Het ensemble opent het concert met het eerste werk dat een opusnummer (1) draagt van de Deense muziekmeester Niels Wilhelm Gade (1817-1890): de Nachklänge aus Ossian, voltooid in 1840.
Een uitgebreid artikel met veel meer informatie over dit concert is te vinden op de fin de sièle cultuursite All art is quite useless van Rond 1900.nl.

Tsjajkovski's Pathétique nader beschouwd

Hoog op 's werelds ranglijst
Op de tweede pinksteravond voorziet de Duits-Franse cultuurzender Arte-televisie, meer nog dan andere dagen, al haar toeschouwers en luisteraars met nog meer zuiver culturele onderwerpen dan andere dagen het geval is. Niet alleen filosofen, dichters, diplomaten, een op feiten gebaseerde thriller van Claude Chabrol, een documentaire over de toekomst van de wereld en de rechtstreekse uitzending van een nieuwe versie van Webers opera Der Freischütz staan deze dag op het programma, er zal tevens middels een briljante film van de Russische documentairemaker Iossif Pasternak en detail worden ingegaan op het ontstaan van de laatste symfonie, de Zesde, van Pjotr Iljitsj Tsajajkovksi: de Pathétique, in b-kleine terts, opus 74, die werd afgerond in 1893. Deze symfonie wordt over de hele wereld veelvuldig gespeeld, en — volgens de informatie van Arte — behoort deze zelfs tot de drie meest uitgevoerde werken in die discipline [1], naast de Franse Symphonie Fantastique uit 1830 van Hector Berlioz (1803-1869) en de Negende Symfonie, Aus der Neuen Welt, gecomponeerd in 1894 door Antonín Dvořák (1841-1904).
Aan de hand van fragmenten uit de dagboeken van de componist, en door interviews met mensen die meer weten van het — uiteindelijk binnen twaalf dagen geconcipieerde — werk, zoals de Israëlisch-Franse violist Ivry Gitlis (geboren in 1922) en met Polina Vaidman, curator van het Tsjajkovski-Museum in Klin krijgt de kijker vrij snel een beeld van alles wat ook maar enigszins van invloed is geweest op het ontstaan van deze mijlpaal in de geschiedenis van de symfonische muziek, niet alleen binnen Rusland.
Deze documentaire van Iossif Pasternak — een Franse productie uit 2006 — wordt eenmalig door Arte-televisie uitgezonden op maandag 1 juni, tussen 22:10 uur en 23:05 uur.
__________

[1] De Vijfde Symfonie van diezelfde componist had je, gezien velerlei informatie, eigenlijk in plaats van de Zesde op die scala van populariteit verwacht.
__________
Afbeelding: Foto genomen na de overhandiging, aan Tsjajkovski, van de documenten behorende bij het eredoctoraat van de Universiteit van Cambridge in 1893.

Borodins Tweede Symfonie uit 1877 op NDR Kultur

Historische opname
Op woensdag 20 mei presenteert de Duitse radiozender NDR Kultur — tussen 19:30 uur en 20:00 uur — een alweer wat oudere uitvoering van de Tweede Symfonie uit 1877 van de Russische chemicus en componist Aleksandr Borodin (1833-1887). Bij de première was het stuk bepaald geen succes beschoren en het heeft ook nog wel enige tijd geduurd voordat de wat meer algemene concertbezoeker toch waardering ging opbrengen voor de genialiteit die Borodin als schepper van muziek aan de dag heeft gelegd.
In de uitzending van woensdagavond klinkt de interpretatie die de Russische dirigent Kyrill Kondrasjin (1914-1981) samen met het Concertgebouworkest heeft gegeven. Dat is ongeveer drie decennia geleden, en derhalve alweer een historische opname, mede door de bijzondere kwaliteiten van deze betreurde dirigent.
__________
Afbeelding: De componist Aleksandr Borodin. (Tekening van Elzo Smid, Groningen, 1987. Collectie Heinz Wallisch.)

Tweemaal Brahms' Tweede binnen vijf uur

's Middags op Neerlands Radio 4
Wie van de muziek van Johannes Brahms houdt — en met name van diens symfonieën —, krijgt op zondag 17 mei de gelegenheid dat werk binnen vijf uur tijds tweemaal te beluisteren. Allereerst in het middagconcert dat door de Nederlandse zendgemachtigde Avro vanuit het Concertgebouw in Amsterdam wordt uitgezonden, vanaf 14:02 uur. Brahms Tweede Symfonie opus 73 uit 1877 wordt voorafgegaan door het geniale Tweede Pianoconcert van Fryderyk Chopin, met als solist de Chinees Lang Lang, die — zo beweren boze tongen — daarvoor de lieve som van 32.000 euro vangt.
Het Concertgebouworkest zal voor de gelegenheid worden gedirigeerd door Daniel Harding.

's Avonds op BBC Radio 3
Direct als de avond bij ons begint, dus om 18:00 uur — maar op Britse bodem is het dan nog wel een uur vroeger —, krijgt u de gelegenheid om op een veel uitgebreidere wijze kennis te maken met dezelfde symfonie, in het programma Discovering music. Daarin wordt in anderhalf uur niet alleen — en pas aan het slot — de complete symfonie uitgevoerd, door het BBC National Orchestra of Wales onder leiding van Theodor Kuchar, maar is er vooraf uitgebreid gelegenheid om nader in te gaan op allerlei details, die niet alleen verbaal zullen worden verklaard, maar eveneens door tal van liefhebbers en kenners worden becommentarieerd en tevens instrumentaal worden ondersteund.
Een uitgebreid artikel, met technische toelichting op deze symfonie heb ik op 6 mei 2007 geplaatst op het Nederlandse fin de siècle weblog All art is quite useless van Rond 1900.nl.
___________
Afbeelding: Johannes Brahms, getekend door Jarko Aikens, Groningen 1985. (Archief Heinz Wallisch.)

Mendelssohn opnieuw BBC-Composer of the Week

Het viel te verwachten dat in het Mendelssohn-jaar 2009 dit muzikale genie meer dan eens zou figureren als Composer of the week in de reeks van BBC Radio 3. Dat is eind januari ook al het geval geweest, en het ziet er naar uit dat dit gedurende het lopende kalenderjaar nog wel één of twee, ja misschien zelfs wel drie, keer zal gebeuren.
Voor meer gegevens dienaangaande verwijzen we dan ook naar onze bijdrage op deze muzieksite van 25 januari dit jaar.

Martha Argerich en Gidon Kremer in Berlijn 2006

Terugblik met beelden
Arte-televisie zendt zondag 3 mei, tijdens het voor klassieke muziek gebruikelijke tijdstip van 19:00 uur tot 19:45 uur, een herinnering uit aan een concert door de Argentijnse pianiste Martha Argerich (die is geboren in 1941) en de Letse violist Gidon Kremer (geboren 1947) delen — samen met zoveel concertbezoekers van toen; en na zondagavond met ook nog heel veel televisiekijkers, die belangstelling hebben voor, en als het even kan, houden van, klassieke muziek. Het betreft een concert dat die beiden eind 2006 in de Berliner Philharmonie hebben gegeven. Het uitverkochte optreden werd met een ovationeel enthousiasme begroet. De beiden hebben zowel ieder individueel alsook samen gespeeld. Martha Argerich interpreteerde op grootse wijze de Kinderszenen van Robert Schumann. Gidon Kremer kon ook even flink op de snaren hakken tijdens de interpretatie van de Eerste Vioolsonate van Bela Bartók.

Herinnering en introductie
Terugblikkend op dat gebeuren vertelt Gidon Kremer eerst nog een en ander en vervolgens introduceert hij de composities die gedurende het drie kwartier durende programma worden uitgezonden. De film is een voor het ZDF, door regisseur Daniel Finkernagel in 2008 gerealiseerde, documentaire, welke door die zender thans voor Arte beschikbaar gesteld is.
Deze muziekfilm zal door Arte televisie de komende weken nog twee keer worden uitgezonden: op vrijdag 8 mei, in de vroege ochtenstond vanaf 06:00 uur, en datzelfde tijdstip geld voor de tweede herhaling, op donderdag 14 mei.

Mahlers Eerste donderdagavond op BBC Radio 3

Der Titan
In het BBC 3-radioprogramma Performance on 3 wordt op donderdag 23 april, 's avonds tussen 20:00 en 22:15 uur onze tijd, een concert gegeven met twee programma-onderdelen en in aansluiting daarop nog een heel ander programma.
Als tweede onderdeel, naar schatting vanaf kwart over acht, speelt het London Symphony Orchestra onder leiding van Daniel Harding de Symfonie nr. 1 in d kleine terts, Der Titan, van Guatv Mahler (1860-1911), gecomponeerd in de periode 1884-1888.
Op het fin de siècle-weblog All art is quite useless van Rond1900.nl heb ik op 23 augustus 2006 een uitgebreid artikel gepubliceerd, onder de titel Natuurliefde als katharsis — Mahlers Eerste als zelfanalyse —, met daarin achtergrond-gegevens over de componist en zijn symfonie, alsmede een technische toelichting in grote lijnen op dat werk.
__________
Foto: Dirigent Daniel Harding (© Simon Fowler).

Optreden en Portret van violist Ivry Gitlis op Arte

Legendarisch
Hoewel de in 1922 geboren Israelische musicus als één van de grote vioollegenden geldt, geniet hij toch veel meer bekendheid in kringen van liefhebbers van het instrument viool en de daarbij behorende muziek dan zoveel collega-violisten — zoals bijvoorbeeld Yehudi Menuhin (1916-1999) en David Oistrach (1908-1974) — wier naam ook een begrip was, en eventueel nog is, in algemene zin. Hoewel we, zeker in deze tijd van volstrekt zinloze superlatieven — waarin zelfs Duitse politieseries van een strafbaar te stellen oer-saaiheid als 'legendarisch' worden gekwalificeerd — voorzichtig moeten zijn met een dergelijk begrip, mag dat in combinatie met de naam Ivry Gitlis zeker worden gebruikt.

Sterren als leermeesters
Ivry Gitlis studeerde zelf in Parijs bij drie grootmeesters van zijn instrument, die zelf legenden zijn geworden: Carl Flesch (1873-1944), Georges Enescu (1881-1955) en Jacques Thibaud (1880-1953). Pas aan het einde van de jaren zestig vestigde hij zich definitief in Parijs, waar hij al snel in maatschappelijke zin opzien baarde door tijdens de revolutie van 1968 met zijn viool de straat op te gaan en bij de studenten en stakende arbeiders te spelen.
Daarop aangesproken na een concert in de Stadsschouwburg van Groningen — nu bijna vier decennia geleden — verklaarde hij vóór de kunsten te zijn, en dus links.

Concert
Het concert dat op zondag 2 maart door Arte-televisie zal worden uitgezonden op het voor klassieke muziek gereserveerde tijdstip — tussen 19:00 uur en 19:45 uur — bestaat uit drie onderdelen die bijeengebracht zijn van verschillende opnamen.
De film is in 2009 gerealiseerd door Arte France. Naast het onvergankelijke Vioolconcert in D-groot, opus 35, uit 1878 van Pjotr Iljitsj Tsjajkovski (1840-1893) — waarover meer details en een technische toelichting te lezen zijn in een artikel van 6 maart 2007 op de fin de siècle site All art is quite useless van Rond1900.nl — met dirigent Francesco Mander, opgenomen in 1965, zal Ivry Gitlis te zien zijn in een gedeelte van de Sonata voor vioolsolo — Melodia van Béla Bartók (1881-1945), gecomponeerd voor de bovengenoemde Yehudi Menuhin, van een opname uit 1962. Besloten wordt het drie kwartier durende 'televisieconcert' van Ivry Gitlis met de Capriccio-Valse in E-groot opus 7 van Henryk Wieniawski (1835-1880).

Herhalingen
Op vrijdag 10 april en op donderdag 16 april — beide keren om 06:00 uur in de ochtend — zal dit concert door Arte-tv worden herhaald.


Deze film dient als opmaat voor een Portret van Ivry Gitlis dat eveneens door Arte-tv zal worden uitgezonden. Het is een zestig minuten durende film die in 2008 door Sandra Joxe voor Arte France werd gerealiseerd in HD-kwaliteit, op het beeldformaat 16:9, die zal worden uitgezonden op maandag 30 maart van 22:25 uur tot 23:25 uur.
____________
Afbeeldingen
1. Jacques Thibaud, een van de drie voornaamste viooldocenten in het leven van Ivry Gitlis.
2. Georges Enescu, idem.
3. Carl Flesch, idem.
4. Ivry Gitlis.

Een Schubertiade van de Van Swieten Society

Nog vier optredens
Sedert 14 maart trekken leden van de Van Swieten Society met een Schubertiade door ons land. De helft van de acht concerten is intussen gegeven, de andere vier zullen alsnog binnen twee etmalen worden gerealiseerd: op vrijdag 27 maart om 20:15 begint het eerste concert van die vier in de Engelse kerk van Middelburg. De dag daarop begint om 20:00 uur hetzelfde concert in het Museum De Buitenplaats, ten zuidwesten van Groningen.
Het wordt voor alle optredende musici daarna wel even doorbijten, want de volgende ochtend — zondag de 29ste — moeten de uitvoerenden alweer om 11:00 uur in de ochtend optreden in het Bethaniënklooster te Amsterdam. Weliswaar is dat een concert van een uur, maar om 15:00 uur wordt het gehele programma in dezelfde ambiance nog eens gespeeld.

Franz Schubert (1797-1828)
De keuze zondagochtend zal worden voorgesteld, zal wel ter plekke worden bekendgegeven; het gehele programma telt vier onderdelen. De eerste en de laatste compositie zijn beide voor fluit en piano, daar tussenin worden door de sopraan Francine van der Heijden eerst enige liederen gezongen met pianobegeleiding, daarna volgen liederen met ondersteuning van klarinet en piano.
_____________
Afbeeeldingen
1. Franz Schubert omstreeks 1827.
2. Sopraan Francine van der Heijden.